کد خبر: 831

نخستين مترجم انگليسي صحيفه سجاديه از ويژگي‌هاي آن مي‌گويد

«ويليام چيتيک» نخستين مترجم صحيفه سجاديه به زبان انگليسي معتقد است که؛ صحيفه سجاديه آموزه‌هايي را ارايه مي‌دهد که در سطوح مختلفي، از خداشناسي گرفته تا مسائل اجتماعي، کاربرد دارند.

پروفسور «ويليام چيتيک» در سال 1943 در شهر ملفورد در ايالت کنتيکت درکشور آمريکا زاده شد. تحصيلات دانشگاهي خود را در رشته هنر آغاز کرد. خلال سال‌هاي تحصيل به ايران سفر کرد و دکتراي زبان و ادبيات فارسي را در سال 1974 از دانشگاه تهران گرفت. وي پنج سال در دانشگاه صنعتي شريف به تدريس تاريخ تطبيقي اديان اشتغال داشت. پس از بازگشت به آمريکا، به مدت سه سال به گروه ويرايش دائرة‌المعارف ايرانيکا پيوست. چيتيک، از سال 1983 تاکنون به تدريس مطالعات ديني در دانشگاه استوني بروک اشتغال دارد. پژوهش در تاريخ تصوف، عمده‌ترين موضوع در کارهاي پژوهشي اوست. کتاب «من و رومي» به زبان انگليسي در ترجمه و توضيح کتاب مقالات شمس تبريزي که در سال 2003 منتشر شد، جايزه جهاني کتاب سال جمهوري اسلامي ايران در بهمن 1383 را دريافت کرد.
ترجمه انگليسي صحيفه سجاديه همراه با ملحقات، دعاهاي ايام هفته، مناجات خمسه عشر و رسالة الحقوق امام سجاد(ع) از آثار ارزشمند چيتيک است که نقشي به سزا در معرفي صحيفه در سطح جهاني داشته است. چيتيک بر اين ترجمه، مقدمه‌اي نسبتا مبسوط نگاشته، و درباره امام سجاد(ع) صحيفه و نسخه‌هاي خطي و شروح آن، دعا در اسلام، توحيد، درخواست از خدا، اسماء الحسني، شکر نعمت‌ها و مطالبي از اين دست، سخن گفته است. اين ترجمه، ابتدا توسط بنياد محمدي در انگلستان و سپس انتشارات انصاريان قم ( بهطور افست) منتشر شد.
اهميت اين گفتار، در آن است که ديدگاهي برون ديني درباره صحيفه را نشان مي‌دهد. به دليل طولاني بودن اصل مقاله، تنها بخش‌هايي از آن را که در مورد صحيفه بود، برگيزيدم، که علامت {...} به اين اقتباس و انتخاب، اشاره کرد.

{...} عنوان صحيفه سجاديه به معني کتاب سجاد است. سجاد يکي از القاب زين العابدين است، به معني کسي که مدام در نماز و دعا به سجده مي‌رود. اين کتاب اغلب با عنوان صحيفه کامله سجاديه ـ کتاب کامل سجاد نيز ناميده مي‌شود. و نقل از سعيد علي خان شيرازي، مفسر صحيفه سجاديه، واژه کامله نشان دهنده کمال سبک و مضمون اين کتاب است. برخي منابع ديگر، دليل افزوده شدن اين صفت را متمايز ساختن اين اثر از کتاب ديگري مي‌دانند که نسخه ناقص صحيفه محسوب شده و در ميان زيدي‌ها رايج و شناخته شده است. اما با توجه به شيوه استفاده از اين واژه در مقدمه اثر، چنين احتمالي کمرنگ تر مي‌شود (بند 20) صحيفه با عناوين احترام آميز ديگري چون خواهر قرآن، انجيل اهل بيت، و مزامير آل محمد نيز خوانده مي‌شود.

* طبق روايات و احاديث شيعه، زين‌العابدين مناجات‌هاي خود راجمع‌آوري کرده و به فرزندان خود به خصوص محمد باقر و زيد آموخت

طبق روايات و احاديث شيعه، زين‌العابدين مناجات‌هاي خود راجمع‌آوري کرده و به فرزندان خود به خصوص محمد باقر و زيد آموخت. پس از مدتي اين کتاب به طور گسترده‌اي در ميان مذاهب مختلف شيعه رواج پيدا کرد. صاحب نظران علم حديث متن اين کتاب را متواتر مي‌دانند. به عبارت ديگر، متن اين کتاب از همان ابتدا مورد شناخت عموم بوده و به اشکال و طرق مختلف دست به دست شده و انتقال يافته است ولي اصالت و صحت اين اثر هرگز زير سوال نرفته است.
اما به هر حال، ترتيب و نحوه قرارگيري مناجات‌ها به شکلي است که به ما اجازه مي‌دهد با اطمينان کامل، خط تمايزي ميان پنجاه و چهار مناجات تشکيل دهنده پيکره اصلي کتاب، مناجات‌هاي اضافه تشکيل دهنده ضمايم پانزده گانه ( از جمله ادعيه روزهاي هفته) و پانزده مناجات يا دعاهاي زير لب قائل شويم. تازگي و طراوت و وحدت مضمون و سبکي را که به طور غيرقابل انکاري در پنجاه و چهار مناجات اصلي وجود دارد در بخش‌هاي افزوده شده ديگر به خصوص مناجات‌ها نمي‌تانيم ببينيم، چرا که هنرمندي و نظم و ترتيب آگاهانه اين مناجات‌ها به نحوي است که وجود ويراستاري را در اين ميان به ذهن مي‌آورد. گفته مي‌شود که ضمايم توسط شمس‌الدين محمد بن مکي، معروف به شهيد اول ـ نگارنده شهير کتاب اللمعة الدمشقيه در علم حقوق که در سال 1384‌ق /786 م در حلب کشته شد جمع‌آوري و به کتاب افزوده شده است. پانزده مناجاتي که در چندين ويراست جديدصحيفه افزوده شده‌اند.
نيز به نظر مي‌رسد که توسط علامه محمد باقر مجلسي نويسنده مجموعه ماندگار و جاويدان حديث شيعه، بحار‌الانوار، به صحيفه اضافه شده باشند.
علاوه بر مناجات‌هاي اصلي صحيفه، مناجات‌هاي بسيار ديگري نيز از امام زين‌العابدين وجود دارند که توسط محققين مختلف به همراه مناجات‌هاي اصلي در مجموعه‌هايي به عناوين صحيفه دوم، صحيفه سوم و به همين ترتيب جمع‌اوري شده‌اند. صحيفه دوم که از نظر حجم مطالب تقريبا به اندازه صحيفه اصلي است با عنوان خواهر صحيفه توسط محمد بن الحسن الحرالعاملي نويسنده کتاب معروف وسائل الشيعه در سال 1643 / 1053، جمع‌آوري گرديد. صحيفه سوم نيز توسط نگارنده کتاب رياض العلماء ميرزا عبدالله پسر ميرزا عيسي تبريزي معروف به افندي و شاگرد علامه مجلسي، تدوين شد. طولاني‌ترين نسخه به چاپ رسيده از صحيفه، کتاب الصحيفه السجاديه الخامسه (پنجمين صحيفه سجاديه) است که توسط محسن الامين، نويسنده معروف و معاصر کتاب عيان الشيعه، گردآوري شده است. اين نسخه از صحيفه شامل تمام مناجات‌هاي موجود در صحيفه‌هاي پيشين مي‌باشد که از اين ميان 130 مناجات مربوط به صحيفه‌هاي اول و دوم بوده و 52 مناجات نيز به آنها افزوده شده است. کنستانس پدويک در مطالعات دلسوزانه خود در مورد کتتب ادعيه اسلامي و عبادات مسلمانان از نسخه کامل و نهايي صحيفه پنجم که بيش از ششصد صفحه دارد استفاده کرد.

*نقش دعا و مناجات

{...} اگر چه بسياري از دعاهايي که از پيامبر و امامان به ما رسيده‌اند به طور يقين اظهارات قلبي خودجوش آنها بوده‌اند، اما ساير دعاها بايد با هدف بازگويي در شرايط مختلف يا انتقال به مومنين و دينداران نگاشته شده باشند. بيشتر دعاهاي پيامبر کوتاه هستند و مي‌توانند في‌المجلس نقل شوند اما برخي از دعاهايي که از امامان رسيده‌اند مانند دعاي امام زين‌العابدين براي روز عرفه طولاني بوده و داراي سبک نگارشي بسيار فاخر و پرطمطراقي مي‌باشند. حتي اگر اين دعاها در ابتدا به صورت خودجوش و خودانگيخته بوده باشند، اين حقيقت که آنها به عنوان دعاهايي براي شرايط به خصوص به وجود آمدند نشان دهنده اين مطلب است که آنها دست به دست امامان و پيروان آنها رسيده‌اند تا در شرايط مشابه شرايط زمان اداي آنها دوباره تکرار شوند.

* صحيفه و معنويت اسلامي

(...) مايلم بگويم که کتابي مانند صحيفه بعد دروني و داخلي اسلام را آشکار مي‌کند که حتي ممکن است فهم و درک آن در ساير متون اوليه دشوارتر نيز بوده باشد. هنگامي که دانشمندان و ساير افراد ناآشنا به اسلام به آن مي‌نگرند به طور طبيعي آنچه را که در نگاه اول ديده باشند درک مي‌کنند که از آن جمله مي‌توان به وقايع، گزارش‌ها و اسناد مکتوب، روابط اجتماعي و غيره اشاره کرد. آگاهي يافتن از درون قلب مردم و يا اصرار بر فهميدن رابطه شخصي افراد با پروردگار کار آساني نيست، اگر چه بيشتر مردم نيز علاقه‌اي به اين امر ندارند. اگر راهي به درون قلب مردم وجود داشته باشد، يافتن آن مستلزم مطالعه و بررسي دروني‌ترين نگراني‌ها و دغدغه‌هاي افراد است که در فعاليت‌هاي بيروني و نوشته‌هاي ايشان منعکس مي‌شوند. اما ابعادي از اسلام که بيشتر توجه نظاره‌کنندگان بيروني را به خود جلب کرده‌اند ابعاد بيروني و مشخص آن هستند که نسبتا خالي از عشق و حرارتي هستند که در غرب از معنويت و روحانيت سراغ دارند.
تمدن اسلامي به طور کلي بسيار شبيه به يک شهر مسلمان‌نشين قديمي است: ديوارهاي بيروني حکايت از گرفتگي و کسالت و غم بار بودن آن مي‌کنند و ورود به اين دنياي پشت ديوار نيز آسان نيست؛ اما اگر شخصي بتواند با اهالي اين شهر صميمي شود، به او حياط‌ها و باغ‌هاي دل‌انگيز و زيبايي نشان داده خواهد شد که مملو از گل‌هاي خوشبو، درختان ميوه، و فواره‌هاي جوشان هستند. آنهايي که در رابطه با تاريخ اسلام، وقايع سياسي، و بنيادي‌هاي آن مطلب مي‌نويسند تنها با ديوارها سر و کار دارند، زيرا راهي به درون‌ باغ‌هاي پشت ديوار ندارند. برخي از اين باغ‌ها از طريق مطالعه صوفي‌گري، هنر و معماري، شعر و موسيقي به روي افراد باز مي‌شوند، اما از آنجا که تمام اين موارد در اشکال تاريخي ويژه و تحت تأثير محيط پيرامون خود به ظهور رسيده‌اند، ريشه‌هاي عميق اسلامي آنها به راحتي از چشم افراد دور مي‌ماند. قديمي‌ترين، اصيل‌ترين و دشوارترين باغ‌هاي اين شهر براي ورود، قلب‌هاي بزرگترين نمايندگان اين تمدن است. اينجاست که دعاهاي رسيده از ستون‌هاي اسلام اوليه تصوير کاملا جديدي را از روح زنده و پوياي اسلام نشان مي‌دهند، چرا که اين دعاها دسترسي مستقيم به انواع رفتارها و ويژگي‌هاي بشري که پيش نياز شکوفايي کامل آرمان اسلامي هستند را فراهم مي‌کنند.

* ابعاد ديگر

شايد به نظر برسد که اين مقدمه به طور اختصاصي به معنويت و روحانيت در اسلام مي‌پردازد، اما صحيفه به ساير قلمرو‌ها نيز مي‌پردازد. همانطور که در بالا گفته شد نمايندگان بزرگ اسلام نيز همانند قرآن و حديث تمام سطوح تعاليم اسلامي را با همديگر و به طور همزمان مورد توجه قرار داده‌اند. اگر در مباحثي که در مورد صحيفه آورده شده است همواره به روحانيت و معنويت اشاره شده است به واسطه اين حقيقت است که اين اثر مجموعه‌اي از ادعيه است و اين دعاها بر رفتارهاي مشخصي در برابر حقيقت الهي پروردگار دلالت مي‌کنند که بدون قرار گرفتن در يک زمينه معنوي و روحاني قابل فهم و اداراک نيستند.

* آموزه‌هايي صحيفه سجاديه، در سطوح مختلف خداشناسي تا مسائل اجتماعي کاربرد دارند

اما صحيفه آموزه‌هايي را نيز ارائه مي‌دهد که در سطوح مختلفي، از خداشناسي (در گسترده‌ترين مفهوم آن) گرفته تا مسائل اجتماعي، کاربرد دارند. البته بررسي جامع و کامل اين سطوح نيازمند نگارش کتابي است که بسيار قطورتر از خود صحيفه خواهد بود. اميدوارم که با انتشار اين ترجمه از صحيفه سجاديه، دانشمندان به مطالعه و بررسي محتواي دعاهاي موجود در صحيفه (و همچنين دعاهايي که از ساير ارکان اسلام آغازين به خصوص امامان شيعه به جاي مانده است) ترغيب شوند تا تمام سطوح آموزه‌هاي اين ادعيه را آشکار کنند. بيشترين کاري را که مي‌توان در اينجا انجام داد اين است که به برخي از ساير عناوين مهم و مورد توجه صحيفه اشاره کنيم و برخي پرسش‌هاي مهمي را که از بررسي اين عناوين بدست مي‌آيند ذکر کنيم.

* اسلام وقعيتي طبيعي و سازمند است که داراي سه بعد بنيادين است

اسلام وقعيتي طبيعي و سازمند است که داراي سه بعد بنيادين است: عمل يا شريعت (اسلام)، اعتقاد (ايمان) شامل مکتب و آموزه‌هاي انديشمندانه، و معنويت( (احسان). اين ابعاد در نمونه زنده‌اي از يک جامعه به طور بسيار نزديکي به هم پيوسته‌اند، حتي اگر اشکال بنيادين مختلفي بخواهند به طور جداگانه با آنها ارتباط برقرار کنند. منابع اوليه مانند احاديث پيامبر يا نهج‌البلاغه علي (ع) با هر سه اين ابعاد سر و کار دارند. البته بخش‌هاي مختلفي را نيز از اين منابع مي توان جدا کرد که تنها به موضوع خاصي مي‌پردازند. اما اثري همانند نهج‌البلاغه يا صحيفه تفاوت بسيار زيادي دارد، چرا که در اين کتاب بياناتي در تمام زمينه‌ها، از ماوراء‌الطبيعه گرفته تا ماهيت دولت سالم و يا تا اشتباهات شخصي برخي هم عصران علي، يافت مي‌شود. اگر چه معنويت يکي از ابعاد اسلام است، ولي در نهج‌البلاغه هيچ تأکيدي بر آن وجود ندارد، اما اين نکته را نبايد فراموش کرد که در تمام گفته‌هاي علي معنويت و تقدس عميقي نهفته است.

* در مقايسه با نهج‌البلاغه،‌صحيفه سجاديه با شکل و محتواي دعايي خود بر دروني‌ترين و خصوصي‌ترين بعد اسلام تأکيد مي‌کند

در مقايسه با نهج‌البلاغه،‌صحيفه سجاديه با شکل و محتواي دعايي خود بر دروني‌ترين و خصوصي‌ترين بعد اسلام تأکيد مي‌کند. اما بايد توجه داشت که صحيفه به طور همزمان به ساير ابعاد اسلام نيز گوشه چشمي دارد. به عنوان مثال دسته سنتي و قديمي «ايمان» با موضوعاتي چون خدا، فرشتگان، پيامبران، کتاب‌هاي مقدس، روز قيامت، و «اندازه‌گيري» (قدر) خير و شر در ارتباط است. اين عناصر ايمان موضوع اصلي بيشتر تفکرات اسلامي در کلام، فلسفه، و صوفي‌گري نظري را تشکيل مي‌دهند.
امام زين‌العابدين اين عناصر و موضوعات را گاهي به طور خلاصه و گاهي به صورت مشروح مورد بحث قرار داده است. او اغلب از فرشتگان ياد مي‌کند و جمله «سلام و درود بر حاملان عرش» (شماره 3) که او در رابطه با فرشتگان بيان مي‌کند بهترين خلاصه عقايد مسلمانان در مورد آنهاست.
امام همچنين به طور پيوسته به حوزه و قلمرو اعمال اسلامي يا شريعت در معناي گسترده آن اشاره مي‌کند. او بر نياز به پيروي از راهنمايي‌ها و دستورات خداوند که در قرآن و حديث، هم براي زندگي فردي دو هم براي زندگي اجتماعي، آمده است تأکيد مي‌کند. بسياري از آموزه‌هاي اجتماعي ويژه و همچنين احکام و دستورات عمومي از جمله نياز به برقراري عدالت در جامعه نيز در صحيفه به خوبي ديده مي‌شوند. اما از آنجا که آموزه‌هاي اجتماعي با حوزه عمل، بيرون‌ترين بعد اسلام، در ارتباط هستند بايد در قالب آموزه‌هاي نظري و معنوي اما نگريسته شوند. همانگونه که امام (ع) در «رساله حقوق» خويش به روشني بيان کرده است، سلسله مراتب اولويت‌ها بايد همواره مورد توجه قرار گيرد: فردي پيش از اجتماعي، معنوي پيش از عمل، و علم و آگاهي پيش از اقدام. هر انساني مجموعه‌اي طولاني از وظايف اجتماعي را برعهده دارد. اما اين وظايف بستگي به وظايف ضروري‌تر وي دارند که در درجه اول، ايمان به خدا و در درجه دوم، قرار دادن خود در رابطه‌اي مناسب با حقيقت الهي است.

 

 سایر مراکز اسلامی

مرکز اسلامی منچستر

مرکز اسلامی نیوکاسل

مرکز اسلامی بیرمنگهام

مرکز اسلامی گلاسکو (الهدی)