95 - page 8

مجالــسوعظو خطابــه، از دیرباز به عنــوان یکی از
ترین و مؤثرترین نهادهــای دینی در جامعه ایرانی
مهم
ها و مقاطع مختلفبه
اند. اینفعالیتدر دوران
فعال بوده
تناسب اقتضائات و شرایطسیاسی، فرهنگی و اجتماعی
هر زمان، کارکردهایمختلفی را افزون بر کارکرد دینی
از
ً
شده است. در تاریخمعاصر ایران، مشخصا
شــاملمی
میانه عهــد قاجار تا امروز، به تنــاوب، مجالسوعظ و
هایعزاداری، در
ها و هیات
طور دســته
خطابه و همین
های بسیاری
های بحرانی سیاســی، نقش آفرینی
برهه
اند که با توجه به جایگاه و نفوذ این نهاد در بین
داشــته
اقشــار مختلفمتدینینو منزلتیکــه وعاظو مداحان
اند، این نقشآفرینی
هایی از جامعه داشــته
در بینلایه
ترین
گاه بســیار مؤثر و نافذ بوده است. از جمله شاخص
مقاطعیکه مجالسوعظ، کارکرد سیاســی ـ اجتماعی
توان به انقلابمشروطیت، نهضتملیشدن
یافتند می
اشاره کرد. در این
تر از همه انقلاب اسلامی
نفتو مهم
مقاله به اختصار فعالیتاینمجالسرا در دورانمبارزات
کنیم. اما
مرور می
منتخب به پیروزی انقلاب اســ می
پیشاز ورود به این مبحث، لازم اســتمختصرا اشاره
کنیم که در این مقطع جریان وعظو خطابه سه رویکرد
شده؛ وعظســنتی، وعظسیاسی ـ انقلابی
را شامل می
رو. در مقالهحاضر به تناســبموضوع، عمدتا
و وعظمیانه
به بررســی فعالیتها و عملکرد جریان وعظسیاسی-
انقلابیپرداختهشــده و بررسیعملکرد دو جریاندیگر
نیازمند مطلب مســتقل دیگری اســت. بنابراین هرجا
آید، منظور
سخن از وعاظ و مجالسخطابه به میان می
وعاظو مجالسسیاســی، انقلابیو مبارز استنه همه
مجالسو وعاظ.
با ارتحال آیت الله بروجردی، حکومتمحمدرضا شــاه
چنین پنداشــتکه نهاد مرجعیت دچار فترتشــده و
ترین مانع مذهبی از مقابلشحذفشــده اســت.
مهم
ای
چنین بود که پساز درگذشــت ایشان، دستبه پاره
العملمنفیمرجعیت
تر از بیمعکس
اقداماتزد که پیش
کرد.
دینی از آنها پرهیز می
اولین این برنامه ها طرح اصلاحات ارضی بود که البته از
جانبعلما مخالفتچندانی را برنینگیخت اما اقدام مهم
های ایالتی و ولایتی
بعدی یعنی تصویبلایحه انجمن
در مهرماه ۱۴۳۱، بهانه ایشد برای آغاز فصلجدیدی
از مناقشــه میانروحانیتو جریانمذهبی با رژیم. پس
از اعلام خبر تصویب اینلایحه، جمعی از علمایطراز
اول حوزه قم از جمله آیاتعظام خمینی، شریعتمداری،
گلپایگانــی، طباطبایی، آملیو حائری با صدور تلگرافی
جمعی، خطاب به شاه نســبت به قانون مذکور اعتراض
کردند. به تبع ایشان، بسیاری از روحانیانو علمایدیگر
هایجداگانه به اعتــراضپرداختند. جامعه
هــمدر نامه
تهرانهم به دعوت
وعاظو اهلمنبر و مبلغین اسلامی
ایخطاب به دولتمنتشر و
نامه
شیخ عباسعلی اسلامی
از اینلایحه انتقاد کردند. جالبآن استکه دولتکه به
اعتنایی
تلگرافبرخی از علما از جمله امام خمینی(ره) بی
العمل نشان
نشــانداده بود، به نامه جامعه وعاظعکس
خوانیم:
داده و به آن پاسخداد. در فرازی از این پاسخمی
اینیستکهحفظموازینشرعیغرضنهایی
«شــبهه
المللی
دولت است اما دولت ناگریز از رعایتموازین بین
اســتو مخصوصا تکلیفشرعیوعاظمحترم استکه
فصاحتو بلاغتخــود را ترویج این نکته مهم به کار
بردند».
در ادامــه اعتراضــات، امامخمینی(ره) در آســتانه دهه
ای به شــیخ
فاطمیــه و به تاریخهفتآبان۱۴۳۱ نامه
محمد تقی فلســفی نگاشــت. در این نامه که در آن از
مخاطــبنامه به «خطیبشــهیر اســ می» و «زبان
گویای اسلام» تعبیر شده، چنین آمده است: «امید است
جنابعالی و ســایر وعاظ محترم که زبــان قرآن و ملت
هستند در اینقضیه دینی، دینخود را به وجه احسن ادا
ها
فرمایند.» علمایدیگر نیز هر کدام به فراخور سیاست
آمیزی را
شــان با رژیم اقدامــات اعتراض
و نوع تعامل
ســامان دادند. اعتراضبه لایحــه در ایام فاطمیه دوم
هم کماکان موضوع اصلیمجالسعزاداریو وعظ بود.
در پاسخ به اینحملات، اسداللهعلمـ نخستوزیر وقت
ـ در یکنطقرادیویی اعلام کرد که اصلاحاتشــروع
گردد». اینسخنرانی
شده و «چرخ زمان به عقب برنمی
ها را برانگیختو از جمله فلسفی
ای از مخالفت
موج تازه
در خطابه شدیداللحنیدر مسجد ارکتهران، به سخنان
نخســت وزیر پاســخ داد و گفت«آقای نخست وزیر!
شود بعد از قانون
دموکراســی به دیکتاتوری تبدیل نمی
تواند قد علم کند .آقای
اساسی اســتبداد وزورگویی نمی
گوید: چرخ زمان به عقب بر
نخستوزیر! ملت ایران می
شود». نهایتا
گردد و مشروطه به استبداد مبدل نمی
نمی
نشینی و لغو
در پی این فشــارها، دولتمجبور به عقب
لایحه شد.
چالشبعدی بینشــاه و نیروهــای مذهبی در جریان
انقــ بســفید و رفرانــدوم آنرخ داد. در برابــر این
اقــدام رژیمهمعلمــا موضع اعتراضــی اتخاذ کرده و
زبان به مخالفتگشــودند. درجریان این اعتراضات نیز
باز مجالسمذهبی و وعظ و خطابه نقشبســزایی ایفا
کردند. جرقه اعتراضاتدر دوم بهمن۱۴۳۱ و در تجمع
اللهخوانســاریو پساز
خود جوشمردم در منزل آیت
اللهبهبهانیزده شد.
آنراهپیمایی به ســمتمنزل آیت
جا مرحوم فلسفی به منبر رفتو در سخنانیپرشور
در آن
و با ادبیاتعاشورایی به رفراندوم حمله برد.
آمیــز نیروهــایمذهبیکه با
هــایمخالف
راهپیمایی
اعتصاببازاریانمتدین نیز همراه شــده بود، چند روزی
به طول انجامید و بلافاصله دامنه آن به قم رســید. در
جریان اعتراضاتمردم و طلابحوزه قم، سربازان رژیم
به بازار و مدرسه فیضیه یورشبردند و به ضربو شتم
و سرکوببازاریانو طلابپرداختند. متعاقباینجریان
هاییضمنحمایتاز
امــامخمینی(ره) با صدور اعلامیه
اعتراضاتمردم، نسبت به سرکوبمردم و طلابعلوم
دینی و دستگیری تعدادی از وعاظ و روحانیان به شدت
اعتراضکرد.
با سرکوبگسترده، رژیم توانستشعله اعتراضات را در
قم تعدیل کند و رفراندوم شاه سرانجام در ششم بهمن،
درســتیکروز پیشاز آغاز ماه رمضان برگزار شــد.
ای
در آغاز ماه رمضان نخســتوزیر وقتطی بخشنامه
ها اعلام کرد:«در ایام رمضان عناصری
به اســتانداری
خواهند خواست از منابر سوء استفاده کنند. ... مخصوصا
در ایــام قتل ... به وعاظ تذکــر بدهید فقط باید به امور
دینی بپردازند.» متعاقب این بخشنامه رئیسساواکهم
دســتورالعملمشــابهی برایکلیه اداراتساواکابلاغ
کرد و از آنها خواســتوعاظیکه در مجالسمذهبی به
پردازند را فورا دستگیر کند.
مسائلسیاسی می
با نزدیکشــدن ماه محرم، علمــا و روحانیون تصمیم
گرفتند از پتانســیل مجالسعزا برای زنده نگاه داشتن
یاد واقعه فیضیه و دیگر جنایاترژیم اســتفاده کنند. از
اینرو مبلغانو وعاظیرا به شــهرها و روستاها گسیل
ای
داشتند. در همینراستا در ۶۲ اردیبهشت۲۴۳۱جلسه
در منزل امام خمینــی(ره) و با حضور نمایندگانعلمای
شهرســتان او جمعی از وعاظ تشــکیلشــد. سخنان
امام(ره) در اینجلســه بسیار حائز اهمیت است. در این
سخنان ایشان با تشــویقوعاظ به بیان مسائلسیاسی
کند که «روحانیون و وعاظدر ماه محرم
کشور تاکید می
نباید هراســی داشــته
به هیچ وجه از ماموران انتظامی
باشــند. زیرا دولتقادر نیستکه برایعزاداریشیعیان
هایی فراهم کند.» امام(ره) همچنین با ارسال
محدودیت
هایشــفاهیو کتبیخطاب به وعاظو
ها و پیام
تلگرام
برداری از ماه محرم برایبیان
منبریــان، آنانرا به بهره
کرد. وی تعدادی از وعاظ
اعتراضبه رژیم تحریضمی
را هم بهشــهرهایمختلفو کشــورهایقطر، کویت،
بحرین و پاکســتان اعزام کرد تا در آنجا علیه حکومت
پهلوی به ایراد ســخن بپردازند. از جمله سید محمدرضا
سعیدیرا به آبادان فرستاد.
های امنیتی رژیم
در مقابل، در آستانه ماه محرم، دستگاه
بــا وقوفبه نارضایتیروحانیــون از حکومتو احتمال
اقدامات اعتراضی، تدابیری اندیشیدند تا بتوانند مجامع و
مجالسسوگواری را کنترل کنند. از جمله پلیستهران
در ۸۲ اردیبهشت۲۴۳۱ یعنی یکهفته پیشاز محرم،
نقشمجالسوعظو خطابه
در پیروزیانقلاباسلامی
محسنحسام مظاهری
1...,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18 2,3,4,5,6,7,40
Powered by FlippingBook